sobota, 28 czerwca 2014

Nasi mieszkańcy już wiedzą, że..


Pani Bożena Mielnikiewicz, nauczycielka geografii w Gimnazjum w Birczy
Gabriela Wojdylak, uczennica Gimnazjum w Birczy



 Pani Elżbieta Dańko, emerytowana nauczycielka, poetka
Pan Andrzej Dańko, fotograf



Patryk Brzeżawski, absolwent Gimnazjum w Birczy



 Aleksandra Koterbicka, uczennica Gimnazjum w Birczy,
Klaudia Sadzikowska,absolwentka Gimnazjum w Birczy




Daria Sadzikowska, uczennica Szkoły Podstawowej w Leszczawie Dolnej,
Krzysztof Michałkiewicz, uczeń Szkoły Podstawowej w Leszczawie Dolnej


Pani Ewa Ożibko, przedstawicielka GOK-u w Birczy

piątek, 27 czerwca 2014

GALERIA

A teraz kilka zdjęć z naszej wycieczki.. 







GRUNBAUM SACHER

W 1942r. w okolicy Birczy mieszkał Żyd Grunbaum Sacher.

 ''W tym samym roku w lipcu policja ukraińska ściągnęła wszystkich Żydów z okolic Dynowa do Birczy. Pędzono około 3000 osób do Przemyśla. Już w Birczy wystrzelali gestapowcy i policja ukraińska wszystkich starców i kaleki w liczbie około 500. Kto w drodze z Birczy do Przemyśla zesłabł tego strzelano w przydrożnym rowie. W Przemyślu spędzono wszystkich na tzw. śmietnisko i tu wybrano 172 młodych zdrowych chłopców, których odesłano ( między innymi i mnie ) na roboty do Rzeszowa. Resztę załadowano do wagonów kolejowych i odwieziono przypuszczalnie do Bełżca, skąd nigdy już żadnego znaku życia od nich nie było."

Relacja pochodzi z lokalu Zarządu Gminy Żydowskiej w Przemyślu. Zeznaje Sacher Grunbaum urodzony w 1926 r. w Dynowie.

RELACJE ŚWIADKÓW

W  Birczy są osoby, które pamiętają wydarzenia sprzed czy po wojnie, pamiętają oni Birczę, ich mieszkańców a przede wszystkich Żydów. Jedną z takich osób jest pani Jabłecka, z którą udało nam się porozmawiać. 

"Wiele lat temu chodziłam sprzątać do domu pewnej żydówki. Jej mąż był wysłany na przymusowe roboty, czasy były ciężkie, panował głód a ona chciała ugotować coś i wysłać mężowi.  Aby zdobyć mąkę czy inne potrzebne składniki chciała sprzedać albo wymienić za żywność swoje sukienki. Miała piękne suknie z falbankami. Jedna z nich spodobała mi się strasznie, dlatego pojechałam z moją siostrą, aby kupić coś na tę wymianę. Gdy byłyśmy na stacji pociągów Niemcy powiedzieli nam, abyśmy weszły do budynku. Było opóźnienie, i pociąg miał przyjechać o innej, niż ustalona godzina. Moja siostra próbowała dogadać się z jednym z nich w sposób migowy, ale on kazał jej się położyć. W tym budynku stały łóżka piętrowe, ale moja siostra odmówiła, po czym on wyszedł i zamknął za sobą drzwi. Bałyśmy się. Okropnie się bałyśmy. W ścianie była niewielka dziura, przez którą pewien polak powiedział nam, abyśmy uciekały, bo oni nas zabiją. Udało nam się przez nią przejść, biegłyśmy. Dobiegłyśmy do stodoły, ale ten Niemiec .. on szukał nas, miał psa.. Słyszałyśmy, jak szczekał, ale przestał. Spędziłyśmy tam jeszcze godzinę, poszłyśmy na kolejny przystanek kilka kilometrów dalej. Wróciłyśmy, a ja wymieniłam się z tą żydówką za jedzenie i kupiłam piękną sukienkę."

"Podczas wojny mieszkałam przy drodze. Widziałam, jak przez okno Niemcy prowadzili Żydów czwórkami. Wydaje mi się, ze prowadzono ich do getta. Wśród nich była moja przyjaciółka. Pomachała mi, a ja odmachałam jej z okna. Chwilę później do mojego domu wszedł Niemiec. Mój tato strasznie się wystraszył, bał się. Myślał, że ten Niemiec jest u nas, ponieważ pomachałam żydówce, ale Niemiec tylko umył sobie ręce w naszym domu. Chwilę wcześniej zastrzelił w rowie Żyda, który próbował uciec."

Rozmawialiśmy także z panem Władysławem Gerulą. Jego rodzice - Michał i Katarzyna Gerula uzyskali Medal Sprawiedliwych Wśród Narodów Świata, o który pan Władysław starał się przez wiele lat. Albowiem jego rodzice podczas wojny przechowywali dwie rodziny żydowskie, niestety zostali wydani, i wywiezieni ze swojego domu. Rodzinę Żydowską zabito na oczach wszystkich przed domem. Pan Władysław nigdy nie odnalazł swoich rodziców. 


Ogród Sprawiedliwych wśród Narodów Świata w Yad Vashem
Źródło : wikipedia



PAMIĘTAJ !

Ostatnim punktem wycieczki było ułożenie hebrajskiego napisu "Pamiętaj".  Razem z uczestnikami zebraliśmy kamienie, którymi ułożyliśmy napis w języku hebrajskim. Jak wiemy napisy w tym języku tworzy się od ostatniej litery. Wszyscy uczestnicy chętnie pomogli w tej akcji. Chcemy podziękować im wszystkim za to, że poświęcili nam chwilę uwagi, docenili nasz trud i poświęcenia w związku z wycieczką. Chcemy, aby każdy pamiętał wydarzenia sprzed wielu lat, i mamy nadzieję, że ta wycieczka nam w tym pomogła. 


DZIĘKUJEMY!

Podsumowując....
Podczas naszego projektu aktywnie współpracowaliśmy z Wójtem Gminy Bircza - panem Józefem Żydownikiem. Informacje o naszej wycieczce znajdowały się w Życiu Podkarpackim i na Facebooku.

HAMANTASZE

Nasza wycieczka zakończyła się wielkim powodzeniem, dlatego w kolejnym punkcie poczęstowaliśmy wszystkich ciastkami. Jednak nie były one takie zwyczajne.. Uszy Hamana to tradycyjne ciastka żydowskie przygotowywane na święto purim. Obchodzone jest ono 14 dnia miesiąca adar. A oto przepis na Hamantasze.. 

ciasto:
 1,5 szklanki mąki
 ½ łyżeczki proszku do pieczenia
 szczypta soli 
125 g masła 
1 jajko
 ½ szklanki cukru 
1 łyżeczka ekstraktu z wanilii 
1-2 łyżki kwaśnej śmietany 
1 jajko do smarowania 

nadzienie: 
350 g maku 
125 g miodu
 2 łyżki brązowego cukru 
2-3 łyżki kandyzowanej skórki pomarańczowej 
40 g zmielonych migdałów
 1 jajko

Mak zalać wrzącą wodą i namoczyć na 12 godzin, następnie odcedzić, zmielić dwukrotnie przez maszynkę do mięsa. Do zmielonego maku dodać pozostałe składniki, w tym rozpuszczony miód z cukrem.Na stolnicę wsypać mąkę, proszek do pieczenia, szczyptę soli. Wkroić masło, wbić jajko, dodać cukier, ekstrakt z wanilii i śmietanę. Grubym nożem posiekać wszystko, po czym zagnieść w kulę jednolitego ciasta. Owinąć ją folią spożywczą lub włożyć do foliowego woreczka i schłodzić w lodówce przez pół godziny.Po wyjęciu z lodówki rozwałkować na cienki placek, wyciąć kółka szklanką, nałożyć na środek każdego kółka jedną płaską łyżeczkę nadzienia, skleić brzegi ze sobą formułując z ciastko w kształcie trójkąta tak, by środek z nadzieniem był widoczny.Ciastka posmarować rozbełtanym jajkiem, włożyć do piekarnika nagrzanego do 180 stopni C. Piec ok. 20 minut. Najlepiej smakują, kiedy całkiem wystygną. 

ŻYCZYMY SMACZNEGO ! 


Na zdjęciu Ola porywa kolejne ucho ! 

czwartek, 26 czerwca 2014

MIEJSCA EGZEKUCJI

Żyjący do tej pory naoczni świadkowie twierdzą, że w 1942 roku Żydów prowadzono na Kamienną Górkę, a marszowi towarzyszyły krzyki, płacz, lament i panika. Mieszkańcy birczańskiego getta na początku wierzyli, że są prowadzeni do innego miejsca zamieszkania, ale po chwili zrozumieli, że jest to ich ostatnia wędrówka. Szacuje się, że zginęło tu ok. 100 mieszkańców Birczy. Należy tu również wspomnieć o drugim miejscu egzekucji, które jest mniej znane niż Kamienna Górka. Znajduje się ono na trasie szlaku "Pomocna woda". Do tej pory możemy zobaczyć tam wgłębienia- pozostałości po masowych grobach. Miejsce to nosi lokalną nawzę "Wzgórze Wierzysko". Niektórzy twierdzą, że tam zabito ok. 800 osób, ale nie są to pewne informacje. Niemcy rozstrzelali tam Żydów, a ich ciała wrzucili do posowieckich okopów. Rozmawialiśmy z panem Andrzejem Atamańczukiem, który jako dziecko znalazł w miejscu egzekucji brzytwę, której używali kiedyś mężczyźni do golenia, fakt ten potwierdził nasze przypuszczenia, że Żydzi wychodząc z getta, nie mieli pojęcia co ich czeka. W latach 50-tych XX wieku przeprowadzono ekshumację zwłok na Kamiennej Górce i Wzgórzu Wierzysko. Szczątki przewieziono i pochowano na cmentarzu żydowskim w Przemyślu. Mieszkańcy Birczy, aby upamiętnić tak ważne wydarzenia z czasów II wojny światowej postawili na Kamiennej Górce krzyż. Przypomina on każdemu o tragicznej śmierci żydowskich mieszkańców Gminy Bircza.
Zdjęcie pochodzi ze strony http://www.sztetl.org.pl/
Przedstawia ono zachowany krzyż na Kamiennej Górce.

środa, 25 czerwca 2014

KIRKUT

Kirkut, czyli cmentarz żydowski, w Birczy położony jest obok cmentarza katolickiego. Został zniszczony podczas II wojny światowej, a wiele płyt nagrobnych Niemcy wykorzystali do budowy mostu na Sanie, a także ulic w Birczy. Na cmentarzu znajduje się około 20 zachowanych, wykonanych z piaskowca macew. Najstarszy odczytany nagrobek pochodzi z 1806. Ich symbolika jest uboga, a najczęściej wykorzystywane motywy to lwy, ptaki , korony oraz rośliny. 
Dla Żydów Kirkut jest miejscem nieczystym. Posiada on wiele zasad, a jedną z nich jest to, że gdy macewa się przewróci, ma zostać tak do końca istnienia świata. Istnieje także wiele różnic między naszym, a żydowskim cmentarzem. U nas na grób zmarłego przynosi się kwiaty, czy znicze, natomiast w kulturze żydowskiej - kamienie. Mężczyźni podczas wejścia na kirkut muszą założyć jamułkę, czyli żydowskie nakrycie głowy. 
Zdjęcie przedstawia zachowane macewy na cmentarzu. 

wtorek, 24 czerwca 2014

TARG

W XVI i XVII w. w Birczy rozwinęło się rzemiosło włókienniczo-odzieżowe, metalowe, skórzane i hutnicze. Miasteczko było liczącym się ośrodkiem handlu na skalę państwa i Europy. Handlowano tu końmi i płótnem, otrzymano również prawo składu wina węgierskiego. Bircza posiadała prawo organizowania jarmarków,które odbywały się dwa razy w tygodniu, oraz targu raz w tygodniu- w środę. Rozwój handlu spowodował rozkwit miasta, wzbogacenia się jego mieszkańców oraz wzrost liczby ludności Birczy.

Wśród ludności kupieckiej i rzemieślniczej na przestrzeni dziejów Birczy dominowali Żydzi. Posiadali oni karczmy, młyny i większość sklepów (szczególnie na początku XX wieku). Swoje towary wystawiali również na cotygodniowym targu. Handlowali głównie wyrobami metalowymi (np. kosy, sierpy czy gwoździe), artykułami spożywczymi (czekolada, cukier, chleb), wyrobami tytoniowymi. Ponadto sprzedawali leki i alkohol.


poniedziałek, 23 czerwca 2014

SYNAGOGA

Została zbudowana w XIXwieku. Podczas II wojny światowej hitlerowcy zdewastowali wystrój i wyposażenie synagogi. Po wojnie stan synagogi stale się pogarszał.  Kiedy zawalił się dach, władze gminy podjęły decyzję o zburzeniu budynku, ponieważ jego stan zagrażał bezpieczeństwu.
Jest to miejsce kultu w religii mojżeszowej. Jednak nie jest ona tylko miejscem modlitw i nabożeństw, lecz także miejscem studiowania Tory, salą zebrań, a często też siedzibą gminy żydowskiej. Synagogi w dawnej Polsce mieściły różne urzędy gminne: kancelarię, archiwum, pomieszczenia sądów rabinackich. W synagodze nie składa się ofiar, nie oddaje czci obrazom czy posągom. Nie jest ona również świątynią w pojęciu chrześcijańskim. W judaizmie jedyną i prawdziwą świątynią, w której służbę ofiarniczą sprawowali kapłani, była Świątynia Jerozolimska, zburzona przez Rzymian w 70 roku n.e. Synagoga jest przede wszystkim miejscem modlitwy, która odbywa się w niej z okazji szabatu lub innych świąt żydowskich. 

Zdjęcie przedstawia miejsce, w którym kiedyś stała synagoga.

niedziela, 22 czerwca 2014

DOM RABINA

Rabin jest przywódcą w judaizmie. Pełni on zarówno funkcje religijne, jak i administracyjne. Jest odpowiedzialny za prowadzenie szkoły zwanej cheder, opiekę nad domem modlitwy, czyli synagogi oraz pełni funkcję doradcy i sędziego. Odpowiada za organizację i prowadzenie cotygodniowych modlitw oraz obchodów najważniejszych świąt żydowskich.Rabin jest po to, aby pomagać podlegającym sobie wiernym. Wyjaśnia im zawiłe kwestie religijne, opierając się na wiedzy zdobytej podczas studiów rabinackich. Rabin to po prostu nauczyciel, osoba na tyle biegła i obeznana w prawie żydowskim i tradycji, że jest w stanie nauczać społeczność. Współcześni rabini dbają także o to, by wierni wiedzieli, które mięso jest koszerne. W tym celu wydają specjalne certyfikaty.W połowie XIX w. rabinem w Birczy był Szmuel Szapiro, syn słynnego cadyka Elimelecha z Dynowa. Cadyk to charyzmatyczny przywódca odłamu judaizmu - chasydyzmu. Stanowił dla wspólnoty wzór pobożnościœci, pokory i sprawiedliwości. Cadykowie byli otaczani powszechną czcią, ze względu na przypisywane im zdolnoœści czynienia cudów i uzdrawiania. Także po śmierci ich groby przyciągają licznych pielgrzymów. Elimelech Szapiro był założycielem dynastii cadyków dynowskich. Elimelech oraz jego rodzina pochowani są w Dynowie na wybudowanym na początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku ohelu. Chasydzi z wielu krajów odwiedzają grób cadyka.


Dom Rabina w Birczy

sobota, 21 czerwca 2014

MYKWA

W Birczy znajduje się mykwa, która została zbudowana prawdopodobnie w XIX w. Mykwa to w judaizmie zbiornik z bieżącą wodą (niekiedy basen) do ablucji oraz mycia naczyń skalanych nieczystością rytualną. Od średniowiecza łączona była z łaźnią - również określaną tą samą nazwą.Osoby przechodzące na judaizm musiały odbyć rytualną kąpiel w mykwie – twilę, w obecności trzech świadków – Bejt din. W czasie takiej kąpieli woda powinna pochodzić z naturalnego źródła (np. deszczu), a odbywająca ją osoba powinna zanurzyć w wodzie całe ciało.Mykwę należy zbudować na ziemi lub jako nieodłączną część istniejącego budynku. Łazienki, jacuzzi lub przenośne wanny nie mogą być używane jako mykwy. Mykwa musi zawierać co najmniej 750 litrów wody deszczowej, która się do niej dostała zgodnie z bardzo szczegółowymi przepisami. W szczególnych wypadkach, kiedy nie mamy dostępu do wody deszczowej, dozwolonym jest używanie wody pochodzącej ze śniegu lub lodu naturalnego. Także w tym wypadku istnieją bardzo szczegółowe przepisy co do transportu itp.Wokół pojęcia mykwy krążą w społeczeństwie różnego rodzaju mylne poglądy. Zanurzanie się w wodzie związane jest, w sposób oczywisty i naturalny z czystością. Dodatkowo komplikuje sprawę fakt, że w trakcie historii władze zabraniały Żydom kąpieli w rzekach. Chasydzi codziennie przed modłami odbywają podobną kąpiel, wszyscy mężczyźni są natomiast zobowiązani do tego przed świętem Jom Kippur. W judaizmie ortodoksyjnym żydówki powinny odbywać kąpiele po każdej menstruacji, a także przed swoim weselem i po porodzie. Wszystko to razem przyczyniło się do pomieszania pojęć pomiędzy higieną a wymogami czystości rytualnej. Nigdy co miesięczna mykwa nie zastępowała wanny lub prysznica.

Zdjęcia przedstawia mykwę w Birczy

czwartek, 19 czerwca 2014

Nasza wycieczka

Dnia 17 czerwca 2014 r. uczniowie Gimnazjum nr 1 w Birczy urządzili wycieczkę po miejscach związanych z żydowskim dziedzictwem w naszej miejscowości. Odwiedziliśmy miejsce, w którym podczas II wony światowe mieściło się getto, mykwę, cmentarz żydowski, Wzgórze Wierzysko, targ, dom rabina i plac po synagodze. Jak wiemy, Bircza była kiedyś miastem wielokulturowym, dlatego my, chcieliśmy przywrócić pamięć kulturze żydowskiej w Birczy. Przełamaliśmy wiele stereotypów i uświadomiliśmy naszym mieszkańcom, jak ważna jest pamięć o takich wydarzeniach. Poznaliśmy osoby, które pamiętały wydarzenia sprzed, a także i po II wojnie światowej, dowiedzieliśmy się o Sprawiedliwych Wśród Narodów Świata.  W naszej wycieczce wzięło udział ponad 50 osób. Byli to mieszkańcy nie tylko Birczy, ale także Leszczawy Dolnej, Leszczawki. Swoją obecnością zaszczyciła nas dyrektor naszego gimnazjum - pani Monika Bodnar czy pani Beata Worotyłko, zastępca wójta naszej gminy. Zaprosiliśmy także Państwa Dańko, emerytowanych nauczycieli, oraz panią Ewę Ożibko, przedstawicielkę Gminnego Ośrodka Kultury i Sportu w Birczy. Ta strona ma zrelacjonować naszą wycieczkę, ale także pokazać historię Birczy, historię, jaką za sobą skrywa.


środa, 18 czerwca 2014

ŻYDOWSKA BIRCZA

Żydzi byli obecni w Birczy już w 1570r. Na początku XVIII w. istniała tutaj gmina żydowska z bożnicą i cmentarzem. W 1824 r. miasteczko miało zaledwie 615 mieszkańców, w tym 144 Żydów. W połowie XIX w. rabinem był tu Szmuel Szapiro. Po wybuchu II wojny światowej Bircza znalazła się w niemieckiej strefie okupacyjnej. W mieście zgromadziło się ok. 2500 Żydów, którzy uciekli z okupowanej przez Niemców zachodniej Polski. Pod koniec czerwca 1941 roku Hitlerowcy ponownie zajęli miasteczko i utworzyli getto dla Żydów z Birczy i okolicznych wsi. Znaleźli się w nim także Żydzi przesiedleni z getta w Pruchniku. Do pierwszej egzekucji doszło w kwietniu 1942 r., gdy Gestapo i SS rozstrzelało za miastem ok. 50 Żydów. W kilku następnych egzekucjach na Kamiennej Górze zginęło ponad 150 Żydów. Natomiast w lipcu na stoku góry Wierzysko zgładzono kolejnych 800 mieszkańców birczańskiego getta. We wrześniu tego samego roku ponad 100 Żydów Niemcy zastrzelili w lesie na Kamiennej Górze. Resztę przesiedlili do getta w Przemyślu. W pobliskiej Łodzince Górnej 1 stycznia 1944 r. gestapo zastrzeliło 7 Żydów, których ukrywała polska rodzina Gerulów. 


żródło: http://www.sztetl.org.pl/